ส่องกฎหมายมนุษยธรรมฯ: ทรัพย์สินส่วนตัวทหารศัตรู เมื่อไหร่ต้องคืน และเมื่อไหร่ไม่ต้องคืน?

ในการรบนั้นเมื่อสิ้นสุดลง กฎหมายมนุษยธรรมระหว่างประเทศได้กําหนดให้มีการบริหารจัดการทั้งอาวุธยุทโธปกรณ์และทรัพย์สินของฝ่ายศัตรูและทรัพย์สินส่วนตัวของทหารฝ่ายศัตรู บทความนี้เป็นความเห็นทางวิชาการโดยจะกล่าวถึงเฉพาะการบริหารจัดการทรัพย์สินส่วนตัวของทหารฝ่ายศัตรูที่ไม่ได้ใช้หรือมีส่วนเกี่ยวข้องกับการรบ ซึ่งกฎหมายมนุษยธรรมระหว่างประเทศทั้งที่เป็นอนุสัญญาและกฎหมายจารีตประเพณีได้กล่าวถึงในส่วนนี้สรุปได้ว่า ห้ามยึดหรือครอบครองทรัพย์สินส่วนตัวของทหารฝ่ายศัตรูที่ไม่ได้ใช้หรือมีส่วนเกี่ยวข้องกับการรบเด็ดขาด เช่น นาฬิกา หรือยานพาหนะส่วนตัว (รถยนต์หรือมอเตอร์ไซค์) ที่ไม่ได้ใช้หรือมีส่วนเกี่ยวข้องกับการรบ เป็นต้น เพราะจะเข้าข่ายการปล้น (มิใช่ปล้นสดมภ์หรือปล้นสะดม เพราะภายใต้หลักภาษาไทยตามพจนานุกรมราชบัณฑิตยสถาน ปล้นสดมภ์หมายถึงการปล้นเสา/หลัก หรือปล้นสะดมหมายถึงปล้นโดยใช้วิธีรมยาให้เจ้าของทรัพย์หลับสนิทไม่รู้สึกตัว) โดยรัฐคู่ขัดแย้งจะส่งคืนทรัพย์สินส่วนตัวดังกล่าวให้กับรัฐคู่ขัดแย้งอีกฝ่ายเพื่อส่งมอบทรัพย์สินส่วนตัวให้กับทหารของตนต่อไป

แต่มีข้อสังเกตประการหนึ่งที่น่าสนใจกรณีที่ไม่จําเป็นต้องส่งคืน หากรัฐคู่ขัดแย้งไม่ได้เข้ายึดหรือครอบครองทรัพย์สินส่วนตัวดังกล่าว โดยยังคงให้ทรัพย์สินส่วนตัวดังกล่าวยังคงอยู่ตามเดิม และไม่ยุ่งเกี่ยว เว้นแต่บันทึกภาพไว้เป็นหลักฐาน แต่อาจรวบรวมไว้ ณ ที่หนึ่งที่ใดก็ได้ ทั้งนี้ คําว่า “ยึด (Seize) หรือครอบครอง (Possession)” ตามพจนานุกรมราชบัณฑิตยสถาน และพจนานุกรมศัพท์กฎหมาย (Law Dictionary) ภาษาอังกฤษหลายฉบับต่างก็มีความหมายเหมือนกันว่า “ยึด” หมายความว่าเข้าครอบครอง “ครอบครอง” หมายความว่า (1) ยึดถือไว้ (2) ยึดถือทรัพย์สินไว้โดยเจตนาจะยึดถือเพื่อตน ดังนั้น การปล่อยวางทรัพย์สินส่วนตัวดังกล่าวไว้ในที่เดิมโดยไม่ได้มีเจตนายึดถือหรือครอบครองเพื่อตน จึงไม่เข้าข่ายทรัพย์สินส่วนตัวที่จะต้องส่งคืนแต่อย่างใด ซึ่งกรณีนี้อาจเทียบเคียงได้กับกรณีสิ่งของทรัพย์สินหาย สามารถติดตามสอบถามได้จากแผนก Lost and Found ของสถานที่ต่างๆ ซึ่งรวบรวมสิ่งของทรัพย์สินที่หายและพบไว้ เพื่อให้เจ้าของมาติดต่อขอรับคืน โดยสถานที่นั้นไม่ได้มีเจตนายึดถือเพื่อตน

สรุป ภายใต้กฎหมายมนุษยธรรมระหว่างประเทศรัฐคู่ขัดแย้งจะต้องส่งคืนทรัพย์สินส่วนตัวของทหารฝ่ายศัตรู หากได้เข้ายึดหรือครอบครองทรัพย์สินส่วนตัวดังกล่าว แต่หากปล่อยวางทรัพย์สินส่วนตัวนั้นไว้ที่เดิม และไม่ได้ยุ่งเกี่ยว ถือว่าไม่ได้ยึดหรือครอบครองแต่อย่างใด จึงไม่จําเป็นต้องส่งคืน